Сүтқоректілер - Биология және Экология - Рефераттар - Скачать Рефераты, слайды, тесты - Қазақстандық оқушыларға тегін рефераттар сайты
MENU
Главная » Файлы » Рефераттар » Биология және Экология

Сүтқоректілер
[ · Скачать удаленно (24.6Kb) ] 30.10.2012, 22:15
Сүтқоректілер — омыртқалы жануарлардың жылықанды, ең жоғары сатылы тобы. Бұлардың басқа жануарлардан басты ерекшелігі: ррталық жүйке жүйесі мен сезім мүшелерінің ерекше дамуы: дене температурасының біршама тұрақтылығымен (сүтқоректілердің көпшілігінің дене температурасы — 37—39°) қамтамасыз етілетін жылу алмасу жүйесінің күрделілігі; баласын тірідей туып, сүтпен асырау арқылы ұрпағының одан әрі тірі қалуына қолайлы жағдай жасауы. Бұл топтағы жануарлар баласын сүтпен қоректендіретіндіктен, класс сүқоректілер деп аталады. Сүтқоректілер класындағы жыртқыш жануарлар кейде аңдар деп те аталады. Ең жоғары сатыда дамыған, ақыл-ой иесі адам да осы класқа жатады.
Сүтқоректілер орталық жүйке жүйесінің күшті дамуы нәтижесінде құрлықта да, теңізде де, түщы суда да мекендейді, қазіргі кезде олардың 4 мыңнан астам түрі бар деп есептеледі. Адамның шаруашылықтағы әрекетіне байланысты сүтқоректілердің кейбір түрлері табиғатта сиреп барады. Сондықтан олардың 230 түрі және 91 түр тармағы ХТҚО-ның, 26 түрі және түр тармағы бүрынғы КСРО-ның, 40 түрі Қазақстанның Қызыл кітабына (1996) тіркелген.
Сүтқоректілердің 300-ден астам түрі бұрынғы КСРО-да, 155 түрі республикамыздың кең байтақ аймағында мекендейді.
1.Қазақстандағы сүтқоректілер класы.
Сүтқоректілердің дене мөлшері мен пішіні алуан түрлі, ол көбінесе тіршілік әрекеті мен мекендейтін орта жағдайларына байланысты болады. Бұлар — негізінен құрлықта тіршілік ететін төрт аяқты жануарлар. Рас, суда, топырақтан ін қазып, ұшып жүріп тіршілік ететін де түрлері бар,алдағы сабақтарда танысасыңдар. Сүтқоректілердің сыртқы құрылысы күнделікті тұрмыста өздерің білетін мысықты мысалға алып қарастырылады.
Асыранды -мысықтың арғы тегі ливиялық мысық болып саналады, оны Африка . тұрғындары бұдан 5 мың жыл бұрын қолға үйретсе керек. Қолға үйретілген басқа жануарларға қарағанда мысық арғы тегінен онша өзгере қоймаған, сондықтан мысықтың қолтұқымдары айтарлықтай көп емес. Мысықтың денесінен, басқа сүтқоректілерден де байқалатын, бас, мойын, тұлға, құйрық (кейбір сүтқоректілерде құйрық жойылған), алдыңғы және артқы аяқтарды айқын ажыратуға болады . Сүтқоректілердің аяқтары қосмекенділер мен жорғалаушылардың аяқ бөліктері тәрізді болғанымен тұлғасынан екі жаққа қарай тарбимай, тұлғаны тік көтеріп тұрады (құрлықта бауырын жерге тигізбей төрт аяғымен еркін қозғалып жүреді).
Мысықтың басына назар аударсақ: бұған дейін оқып өткен омыртқалы жануарлардан кездеспеген екі құлақ қалқаны көрінеді. Бұл — сүтқоректілерге тән ерекшелік. Қарашығы жарық сәулесінің күшіне қарай өзгеріп тұратын бадырайған үлкен көз, қабағы мен үстіңгі ерніндегі ұзын қылшық, ешқандай түгі жоқ тақыр мұрыннан екі танау тесіктері бірден көзге түседі.
Қорегін аулағанда дыбысын , сездірмей, саусақтарының ұшындағы тырнақтарын майлы табанына жасырып алып, білдіртпей жүреді. Ол алдымен жер бауырлап, лезде арқасын бүгеді де аяқтарымен қатты серпіле олжалайтын қорегіне қарай атылады. Міне осы тұста саусақ ұшындағы жасырылған өткір тырнақтар тарбия ашылып, құйрығы кері-леді, сөйтіп құйрық мысықтың бағытын реттейтін бұлқын қызметін атқарады. Қорегін осылай аулау — мысық тұқымдас аңдарға тән. Сүтқоректілердің денесі берік созылғыш терімен қапталады. Теріде түтік тәрізді тер бездері мен көпіршік тәрізді май бездері орналасады . Тер безінен тер бөлініп шығады да, денені қызып кетуден сақтап, салқындата-ды, ал май безінен бөлінген май теріде орналасқан түкті майлап, оған су жұқпауға мүмкіндік жасайды. Тер бездерінің өзгерген түрі сүт безіне айналады да, сүтқоректілер баласын сүтпен қоректенді-реді.
Сүтқоректілердің көпшілігінің терісінен түкті жамылғы өсіп шығады. Оны денесіндегі түкті жамылғыны аяғымен тазалап, жуы-нып отырған мысықтан анық көруге болады. Мысық денесінен итте болатын қолайсыз иіс сезілмейді, ол қашан да таза жүреді. Өйткені мысықтың терісінен май бөлінбейді, сондықтан да мысық суға түспеуге және жаңбырдың астында қалмауға тырысады. Тер бездері тек табандарында ғана болатындықтан, мысықтың денесінен тер иісі де сезілмейді. Итте де тер бездері өте аз, сондықтан денесін салқындату үшін ыстық күндері ит тілін салақтатып жүреді, кейде суға, шомылып, судан шығысымен қатты сілкінеді де, майлы түктердегі су тамшыларын жан-жаққа шашып, денесін құрғатып алады.
Сүтқоректілердің түкті жамылғысы біркелкі түктерден құрал-маған: жуандау және ұзын түк қылшық деп, ал қысқа жұмсақ түк — мамық немесе түбіт деп аталады. Қылшық жүн түбіттің қыр-қылмауына және бірімен-бірінің ұйысып қалмауына септігін тигізеді, ал түбіт денедегі жьтлуды сақтайды. Бегемот, керік, кит, морж тәрізді сүтқоректілердің денесінде түкті жамылғы болмайды, киттің денесіндегі жылуды тері астында болатын қалың май қабаты сақтап қалады. Түкті жамылғысы бар сүтқоректілер жылына екі рет жүнін алмастырып, түлейді. Түк терідегі түк үясына орналасады. Түк дегеніміз — мүйізтекті түзіліс. Ал сүтқоректі жануарлардың үлпек жүнді бағалы терісі үлбір деп аталады.
Тері тек түк қана емес, қабыршақ, өткір және жалпақ тырнақ, тұяқ және мүйіз сияқты мүйізтекті заттар түзіледі. Қабыршақ аңкесірткенің бүкіл денесін қаптаса, қалталы, кеміруші және бунақ дене қоректі сүтқоректілердің құйрығында да болады. Бұл — сүтқоректілерге ежелгі жорғалаушылардан тұқым қуалау нәтижесіңде пайда болған белгі. Өткір тырнақты — кез келген жыртқыш сүтқоректілерден, жалпақ тырнақты — приматтардан, тақ және жүп тұяқты — өсімдікқоректі сүтқоректілерден байқайтын болсақ, кейбір сүтқоректілердің терісінен басына мүйіз өсіп шығады. (Бұғылардың мүйізі сүйекті бо-лады.) Сөйтіп, түк, қабыршақ, өткір және жалпақ тырнақтар, мүйіз
(бұғыдан басқасы), тұяқ терінің мүйізтекті қосалқы түзілісі болып былады.Бұларды жаққан кезде мүйізді жаққаңдағыдай иіс шығады. Сүтқоректілерді қаңқасы және осыған дейін оқылған омыртқалы жануарлардың сүйек бөліктеріне ұқсас бассүйек, омыртқа жотасы кеуде қуысы, иық белдеуі мен алдыңғы аяқ және жамбас белдеуі мен артқы аяқ сүйектерінен құралады. Бұларға тән негізгі белгі — мойынның ұзын-қысқалығына қарамастан 7 омыртқа болады (ұзын мойынды жирафтд- да, қысқа мойынды түленде де мойын 7 омыртқадан тұрады.
Сүтқоректілердің бассүйегі жорғалау-шылардыкіне ұқсас болғанымен, тістердің атқаратын қызметіне қарай түрленіп ерекшеленуі және ми сауытының көлемді болуына байланысты күрделі құрылысты болады . Бассүйек ми сауытымен тұтасқан үстіңгі жақсүйектен және еркін қозғала алатын астықғы жақсүйектен құралған. Үстіңгі және астыңғы жақсүйектердің алдыңғы жағында бірнеше күректістер орналасады, одан кейінірек иттіс, жақсүйектің түбіне қарай кіші азу және үлкен азу тістер жалғасады. Азу тістердің ең ірісі жыртқыш тіс деп аталады. Сүт-қоректілер тісінің жорғалаушылардан негізгі ерекшелігі — жақсүйекке тіс түбірі арқылы орнығуында. Мысық тәрізді етпен қоректенетін сүтқоректілер жыртқыш сутқоректілер деп аталады. Жыртқыш сүтқоректілердің жақсүйектері тек қана жоғары және төмен қарай қимылдайды, олар жақ сүйектерін жан-жағына қимылдата
алмайды. Ал өсімдіктекті азықпен қоректенетін сүтқоректілер (сиыр, жылқы, қой, қоян) жақсүйектерін кез келген бағытқа: жоғары, төмен, оң жаққа және сол жаққа қарай қозғалта алады; олардың тіс құрылысы да жыртқыштардан басқаша.
Сүтқоректілердің бассүйегі мойын омыртқаға жалғасады да, омыртқа жотасы бүкіл арқаны бойлай құйрық омыртқалармен шектеледі. Енді сүтқоректілер қаңқасының құрылысын қарастырады.
Төрт түлік малдардың ішінде сиырдың өте маңызды екенін ескермеуге болмайды. Сиыр дегенде — сүт пен еттің молшылығы еске түседі. Сиырдың терісі, мүйізі тікелей пайдаланы-лумен қатар көптеген қосалқы бүйымдар жасауға негіз болады. Сиыр мүшелдік жыл санауда 2-жыл.
Сиырдың үстіңгі жақсүйегінде күрек және ит тістердің болмайтыны және маңдай түсынан екі мүйіз өсіп шығатыны белгілі.Ал омыртқа жотасы басқа да сүтқоректілер тәрізді мойын омыртқадан, арқа омыртқадан, бел омыртқадан, сегізкөз және құйрық омыртқаларынан құралады. Қаңқаның алдыңғы бөлігі иық белдеуінен, соңғы бөлігі жамбас белдеуінен тұрады.
Сүтқоректілердің иық белдеуінің құрылысы айтарлықтай күрделі емес. Ол қарға сүйегі бітісіп кеткен жауырыннан және бұғанадан құралады. Сиырда (жалпы тұяқтыларда), итте бұғана сүйек болмайды, ал төрт аяқпен де, тік те қимылдай алатын сүтқоректілерде (көртышқан, жарғанат, мысық, аю, маймыл, адам) иық белдеуі бұғана арқылы жалғасады. Жұмыртқалаушы сүтқоректілердің (үйрек тұмсық, түрпі) қарға сүйегі де болады.
Әрқайсысы үш сүйектен құралатын екі жамбас сүтқоректілердің жамбас белдеуін түзеді.
Басқа сүтқоректілер тәрізді сиырда да екі алдыңғы және екі артқы аяқтары болады. Сүтқоректілердің аяқ қаңқасындағы сүйектер бес саусақпен аяқталғанмен де тіршілік ету жағдайларына және аяқтардың атқаратын қызметіне байланысты құрылысы жағынан бірдей емес: алдыңғы аяқ сүйектері ұшуға, жүзуге және жер қазуға бейімделіп, артқы аяқтарындағы сүйектерде жүру сипатына қарай саусақтар саны өзгереді.
Сүтқоректілердің арқа омыртқалары (12—15) қабырғаларға жалғасып, қабырғалардың екінші үшы шеміршек арқылы төссүйекке бірігуінен кеуде қуысы түзіледі. Бел омыртқалардың саны да барлық сүтқоректілерде бірдей емес (2—9). Сегізкөз 3—4 омыртқаның түтасуынан пайда болған. Ал құйрық омыртқалардың саны 3-тен 49-ға дейін жетеді.
Сүтқоректілердің бұлшық еті орналасу ретіне байланысты сан алуан қызмет атқарады. Бұлшықеттер әсіресе аяқ, бел, арқа бөліктерінде жақсы дамыған, сондай-ақ ұстаған жемін шайнағанда жақсүйектерді қимылға келтіретін шайнау бұлшықеттері де жақсы жетілген.. Барлық жыртқыш жануарлар тәрізді мысық етпен қоректенеді. Мысық тышқанды немесе құсты олжалаған кезде оны тісімен жұлқылай бастайды. Ол иттісімен кемірушінің омыртқа жотасын үзіп, азу тісімен мылжалайды, ал сүйектегі етті алдыңғы жағындағы күректістерімен тазартады. Тістің негізгі ерекше заты — дентиннен тұрады, ал дентиннің сыртын өте берік зат — кіреуке қаптайды. Қоректену ерекшеліктеріне байланысты сүтқоректілер тісінің пішіні әр түрлі болады.
Мысық ауызға түскен қоректі тілімен қимылдатып, дәмін сезініп, сілекей бездерінен бөлінген сұйықты — сілекеймен шылайды . Сөйтіп, қорек жұтқыншақ арқылы өңешке түседі, ал өңеш қарынға жалғасады.
Сүтқоректілердің қарны қоректену тәсіліне қарай бір немесе бірнеше бөліктерден құралады. Етпен ғана қоректенетін немесе дән, бунакдене жейтін сүтқоректілердің қарын құрылысы онша күрделі болмайды, ал өсімдіктекті ірі азықпен қоректенетін, әсіресе күйіс қайыратын сүтқоректілердің қарны күрделі құрылысты болып келеді. Мәселен, түйе мен сиырдың қарны 3—4 бөлімді болады. Өңештен түскен қорек қарынның ең үлкен бөлігі — таз-қарында сілекей мен әр түрлі бактериялардың әрекетінен ашиды да қабырғасы ұяшықтанған жұмыршаққа жылжып, жұмыршақ жиырылған кезде қайтадан ауызға толады; түйе немесе сиыр ауызға түскен қоректі сілекейге шылап, тісімен шайнап, ұнтақтайды, сөйтіп қоймалжың зат пайда болады. Қоймалжың зат қайтадан жұтылып, өңештің жіңішке өзегі арқылы қатпарланған қатпар-шақ қарынға, одан ұлтабарға өтеді.
Категория: Биология және Экология | Добавил: Злой_Админ)) | Теги: СҮТҚОРЕКТІЛЕР
Просмотров: 5602 | Загрузок: 406 | Рейтинг: 4.3/3
Всего комментариев: 0
avatar