ДYНИЕНI ДYБIРЛЕТКЕН ТYРКIЛЕРДIҢ ДЕНЕ ТӘРБИЕСI - Тарих - Рефераттар - Скачать Рефераты, слайды, тесты - Қазақстандық оқушыларға тегін рефераттар сайты
MENU
Главная » Файлы » Рефераттар » Тарих

ДYНИЕНI ДYБIРЛЕТКЕН ТYРКIЛЕРДIҢ ДЕНЕ ТӘРБИЕСI
[ Скачать с сервера (48.0Kb) ] 03.09.2014, 16:45

ДYНИЕНI ДYБIРЛЕТКЕН ТYРКIЛЕРДIҢ ДЕНЕ ТӘРБИЕСI

 

"Қолына олимпиялық алауды ұстаған халық оның жалынын әрi қарай шалқыта түсуге тиiс" (Пьер де Кубертен, қазiргi олимпиялық ойындардың негiзiн салушы) Бiздер қазiргi кезде мекендеп, ғұмыр кешiп отырған Қазақстан Республикасының аумағы бұрынғы көне дәуiрде Скифия (Сақстан), Тұран, Дештi-Қыпшақ даласы, Қазақ даласы (яғни Қазақстан) аталған. Бұл жерлердi байырғы ата-бабаларымыз сақтар мен ғұндар мекендеген. Ерте күнде, отты күннен Ғұн туған, Отты Ғұннан, от боп ойнап мен туғам. Жүзiмдi де, қысық қара көзiмдi. Туа сала жалынменен мен жуғам. Қайғыланба, соқыр сорлы, шекпе зар, Мен – Күн ұлы, көзiмде күн нұры бар. Мен келемiн, мен келемiн, мен келем – Күннен туған, Ғұннан туған пайғамбар, – деп шабыттана жазады, ұлы ақын Мағжан Жұмабаев. Мiне, ежелгi Тұранды мекендеген, суыққа да шыдамды, ыстыққа да төзiмдi Алтай таулары мен Атырау теңiзiнiң арасында ұшқан құстың қанаты талар ұлан байтақ кең жердi мекен еткен ата-бабаларымыз мықтылығын, жауынгерлiгiн дәлелдейтiн құжаттар туралы әңгiмелейiк.

Қазақ халқының бойындағы өзiнiң кең даласындай шексiз дархандық, сауықшылдық, шаршы топты көрсе делебесi қозып, бәсекеге түскiсi келiп елеңдеп тұратын қызуқандылық сияқты бағзы заманалардан берi ата-бабаларымыздан қанымызға сiңiп, басқалармен салыстырғанда бадырайып көзге ұрып тұратын қасиетiмiз бар. Бала кезiмiзде "бiздер жетi жұрттың жұрағатымыз" деген сөздердi талай рет көнекөз қариялардың ауыздарынан естiгенбiз. Осы сөзге мән берiп, кейiн зерделеп қарасақ, ата-тарихтың бастауында тұрған Сақ, Ғұн тайпалары жылқыны қолға үйретiп жолға шықса көлiгi, жауға шапса көлiгi, той жасап, ас берсе бәйгеге шабар сәйгүлiгi еткен екен. Ер-тұман, ат әбзелдерiн де ойлап тапқап көшпелiлер, жаратып қазанат мiнiп, шарболаттан құйған қайқы қылыштарын үзеңгiге тiреп ер үстiнде шiренiп тұрып сiлтегенде, кiрiстен шыға ысқырған сұр жебелер көздеген жерге қадалып жатқанда құйындай ұйытқыған әлгi сақтар мен ғұндардың мұрагерлерi түркiлерге ешбiр дұшпан төтеп бере алмаған.

Қара теңiздiң солтүстiгiндегi далаларға алғаш келген, байырғы эллиндер көшпендiлердi Кентаврлар деп атап, көргенде үрейлерi ұшты. Олардың "киiз үйде тұрып, жылқы асырап, қымыз iшетiнiн" тарихтың атасы – Геродот жазды. Төрткiл дүниенiң тең жартысын жаулап алған ұлы жиһангер Ескендiр Зұлхарнайынның (Александр Македонский) елшiлерi сақтарға келiп: "Бiздер жеңiлу дегендi бiлмейтiн ұлы патша Александр Македонскийдiң елшiлерiмiз" – деп өздерiн таныстырғада, сақ елшiлерiнiң басшысы: "Сендерде жеңiлмейтiн тек патшаларың ғана, ал бiздерде әрбiр сақ жеңiлмейдi" деп қасқайып тұрып жауап бередi. Бұл сөздiң бекер айтылмағанын Ботақан балуан да, Сейхун дариядан өтiп қасиеттi жерлерiне табандарын тигiзген грек әскерилерiн тас-талқан еткен сақ сарбаздары да дәлелдедi.

Тәртiп пен дәстүрге, қалыптасқан жаттығу тәсiлдерiне негiзделген дене тәрбиесiнiң жүйесiнсiз мықтылық өзiнен-өзi келмейдi. Көшпелiлер көлеңкеде жатып, жемiс шайнап, мамыражай тiршiлiкте өскен халық емес, "адамның жаны – мал" деп төрт түлегiнiң соңында қыста қара суыққа, жазда аптап ыстықта шынығып өскен халық. Сән салтанатында көкпар тартып, бәйге шауып, қыз қуып бiлекте күшiн бұрқыратса, бейнетiне қарай зейнетi бар, ұлан-асыр қызығы мол тұрмыс елiн, жерiн сүйгiзiп жанын жарқыратты. Кең даланың топырағына табаны тиген жатжерлiк кейуана жиһанкез әлдебiр елшi болсын оны мекендеген халықтың тұрмыс-тiршiлiгiн, салт-дәстүрiн таңдай қағып, тамсанып тұрып жазған.

Көне дәуiрден "Жердi ұстап тұрған үш тiрек бар, олар – Ұрым, (Рим империясы), Тұран және Иран" – деген сөз қалған екен. Соның Тұраны мына бiздер өмiр сүрiп отырған қазiргi Қазақстан мен Орта Азия республикаларының солтүстiк аумағы.

Қазақ халқының ата-бабалары туралы 1832 жылы Бұхара қаласынан табылған, авторының аты-жөнi белгiсiз "Худад әл әлем" атты араб тiлiнде еңбекте жан-жақты жазылған. Кiтап 1930 жылы атақты ғалым Бартольдтың басшылығымен орыс тiлiне аударылып, Ташкентте басылып шыққан.

Бұл кiтапта Мауреннахрдың солтүстiгiндегi далаларды мекендеген көшпелi тайпалар туралы айтылады. Атап айтқанда: "Оларда қала жоқ, киiз үйлерiне сан жетпейдi, шеттерiнен батыр әрi батыл, қолдарындағы қаруларын ешқашан тастамайды, ұрыс десе жандарын салады, күш пен ептiлiк сыналатын бәсекелерге өте құмар. Олар көбiнесе оңтүстiктегi көршiлерi мұсылман шаһарларын шауып алады да, тез-тез жиналып, далаларына қайтады, iлезде көзден ғайып болады. Олар бастарына iс түскенде, қуаныш пен қайғыда, басқа бiр жағдайда бiр-бiрлерiнен шалғайда көшiп жүрсе де әрқашан өз руластарының қасынан табылады", – деген пiкiрлер бар.

Күнде көзiмiз көрiп жүрген қазақтың бауырмалдығы.

Рим папасы Инокентий төртiншiнiң тапсырмасымен монах Плано Карпани 1243 жылы Ватиканнан шығып 1246 жылы Қарақорымға Күйiк қаһанға жеткен едi. Карпани тек қазақ жерiнiң өзiмен түстене-жастана жүрiп отырып бiр жылдан астам уақыт сапар шектi. Осы сапар жайлы жолжазбаларында ол көшпендiлердiң сол кездегi тұрмыс-салты туралы жан-жақты мол мәлiметтер қалдырды. "Жiгiттерi шетiнен мерген, нысанаға алғандарын қалт жiбермейдi"– дей келе Карпани–"Балаларын екi-үш жасында атқа отырғызады, қыздары мен әйелдерi де атқа жақсы шабады. Олардың жылқы түлегiне деген сүйiспеншiлiгi мен көзқарастары ерекше, басқа мал түлiктерiн де жақсы күтедi, ер-тұман мен ат әбзелдерiн әшекейлеуге ерекше назар аударады, әйелдерi садақты жiгiттерден кем тартпайды, еркектерiнiң қару-жарақ жасау мен малға қараудан басқа жұмыстары жоқ. Кейде аң аулайды. Бiр ғажабы олардың еңбектеген балаларынан бастап еңкейген қарттарына дейiн шетiнен аңкөс, әрi мерген. Әсiресе, ат үстiнде ұзақ жүрудегi шыдамдылықтарына таңқалмасқа болмайды, мұнда да әйелдерi ерлерiнен бiрде-бiр кем түспейдi" деп жазады.

Кемеңгер бабамыз Қорқыттың заманында түркi тайпалары кең далаға сыймай бөлшектене бастаған. Сарыарқаны жайлаған қыпшақтар Сейхун мен Жейхун дарияның бойындағы Оғыз бен Салжұқ түркiлердi атақоныстарынан ығыстыра бастады. Салжұқтардың бiр тобы Атырау теңiзiн айналып барып "Аз болсам да ер, бай жанмын" деп мақсаттанып Әзiрбайжан атанды. Кейiн хан жорығынан кейiн Әзiрбайжанды билеген түркi жалайырлардың, Иранның шахы болған арғын Ұзын Хасанның оларға ешбiр жаттығы жоқ түбi бiрге түркiден едi. Сейхун дарияның бойынан көшкен ислам тарихындағы әдiл төрт халифтың үшiншiсi Оспан Аффанның дәйегiне бас иiп, оның ұстанған жолын қуаттаған оғыз түркiлер Осман түрiктерi атанып, кейiнiрек әлсiреген Византияны құлатты, Констаниопольды басып алып, оның атын Стамбул деп өзгерттi, ұрымдықтармен, эллиндермен қан араластырып, түркi әулиетiнiң жапырақ жайған алып бiр бәйтерегi – түрiк ұлтын қалыптастырды. Сондықтан "түрiк" пен "түркiнi" шатастырмай; тегiмiз түркi-ұлтымыз қазақ немесе өзбек, түрiк, әзiрбайжан, түркiмен, қырғыз тағы басқа деп айтуымыз керек.

Мiне, осылайша әрқайсысы өз отауын тiгiп iргелерiн алшақтата бастаған тұста араб саясатшысы Ибн Батута қазiргi қазақ елi жайлаған жерге, қыпшақ даласы атанған Дештi Қыпшаққа келедi. Ол түркi-қыпшақтар туралы: "Үйiрден ат ұстау керек болған жағдайда, жiгiттердiң бiреуi қолына құрық алып, атқа салт мiнедi де, бей-жай жайылып жатқан жылқыларға жәйiмен жақындайды. Соған кейiнгi әлгi жартылай тағы жылқының мойынына қолындағы құрықты немесе бұғалықты тастап жiберiп, өзiне қарай тартып, қапталына әкеледi де, сауырына қарғып мiнедi. Содан соң астына мiнген бұрынғы атын бос қоя берiп, асаудың арқасына жабысып құйғытып шаба жөнеледi" деп жазады.

Категория: Тарих | Добавил: Ulyaa | Теги: Дене, ДYНИЕНI, ТYРКIЛЕРДIҢ, ТӘРБИЕСI, ДYБIРЛЕТКЕН
Просмотров: 457 | Загрузок: 186 | Комментарии: 1 | Рейтинг: 0.0/0
Всего комментариев: 1
avatar
1 stalker1313 • 16:51, 21.10.2014
avatar